Mongolia Expeditions - Mongolian National Geographic

Цөөвөр чоно /Cuon Alpinus Pallas/ - Цөөвөр чоно нь хөхтөн амьтны аймгийн махчдын баг болох нохдын овогт багтдаг. Биеийн урт 100 орчим см, сүүл 50см, Африк, Азийн өмнөд хэсэгт байдаг. Янгир, аргаль элбэгтэй хад цохиотой уулсаар байрладаг. Саарал чоноос биеэр бага, тод улаан, шаргал зүстэй, сагсгар сүүлтэй, сүрэглэн явж гөрөөс барьж иддэг. Алтайн өвөр говьд Аж богдын зүүн үзүүрээс Хачигийн уул нутагт үзэгддэг. Байгаль түүний нөөц баялгийг хамгаалах Олон улсын холбооны улаан номонд нэр нь орсон. МУ-ын ан агнуурын хуулинд цөөвөр чоно агнахыг хориглосон заалт оруулах, амьдрах орчин зүйг нь судалж, хамгаалах арга хэмжээ боловсруулах зорилгоор хамгаалалтанд авсан. Умардын халиу /Lutra lutra Linnaeus/ - Умардын халиу нь хөхтөн амьтны аймгийн махчдын баг болох суусарын овогт багтдаг. Манай улсын Халх голд Амгалантаас улсын хил хүртэл, Шишгэд голд Тэнгис Шишгэдийн бэлчрээс улсын хил хүртэл нутгуудаар үзэгддэг.  Монгол улсад халиу агнахыг 1930 оноос хойш хуулиар хатуу хориглон дархалсан. Устах аюулд орж байгаа зэрлэг ургамал амьтны зүйлээс олон улсын худалдааны тухай 1973 оны конвенцийн I хавсралтанд орсон.  Халх гол, Доод Шишгэдийн голыг халиуны нөөц газар тогтоох, хадгалан байлгах, хамгаалах олшруулах зорилгоор хамгаалалтанд авсан. Голын халиу /Lutra lutra/ - Махчдын баг, суусарын овог бөгөөд монголд нэг зүйл байдаг. Ус, хуурай газар амьдрах зохилдолгоотой махчин амьтан. Биеийн урт 55-95 см мөч богинохон хурууны салаа арьсаар холбогдсон угаараа бүдүүн хөлтэй. Хүрэн халиун бор зүсмийн өтгөн ноолууртай, тачир үслэг, мөн махилзаж суналзсан өвөрмөц хөдөлгөөнтэй амьтан юм.     Монгол бөхөн /Saiga tatarica mongolica/ - Монгол бөхөн нь хөхтөн амьтны аймгийн хос туурайтны баг болох тугалмайтны овогт багтдаг. Дэлхийд нэн ховор амьтны нэг юм. Баглуур таана, монгол өвс бүхий хайрган хөрстэй бартаагүй, дагжуур, хэвгий ээрэм талд нутаглана. Соргог бөхөн /Saiga tatarica tatarica/ - Монгол улсад байгаа нэн ховор амьтан бөгөөд зүүн гарын говьд, Монгол-Алтай нурууны бэлээс урагш, Булган голын хооронд өндөр уул, говиор хэсэгхэн нутагт ХХ зуунаас өмнө олноороо нутагшиж байжээ. Харин түүнээс хойш тоо толгой эрс хорогдон иржээ. 1950-иад онд зөвхөн Хавта, Байтаг уул хавь, Бор цонжийн говьд цөөхөн үзэгдэж байснаа тавиад оны дундаас үзэгдэхгүй болж, 1970-аад оны сүүлчээр Аргалант уулын орчим дөрөвхөн бөхөн байсан бол одоо үзэгдэхээ больжээ. Хавтгай /Camelus ferus, Przewalskii/ - Хавтгай нь хөхтөн амьтны аймгийн хос туурайтны баг болох тэмээний овогт багтдаг. Дэлхийд гоц ховор амьтны нэг. Бие 250-360 орчим см урт, сэрвээгээрэ 180-210 см өндөр. Хоёр бөхт зэрлэг тэмээ. Хавтгай зэгзгэр бие, жижиг бөх, нарийн урт цац, тачир шингэн үс-зогдортой, цайвар зүстэй. Анатоми, амьдралын олон шинжээрээ гэрийн тэмээнээс ялгаатай.     Зэгсний гахай /Sus Scorfa nigripes blanford/ - Зэгсний гахай нь хөхтөн амьтны аймгийн Хос туурайтны баг болох гахайн овогт багтдаг. Говь цөлийн баянбүрд, талын татам, нуурын эргийн зэгс шагшуурга, бутан ширэнгэ шугуйд байршдаг. Манайд Хар-Ус нуурын эргийн зэгс шагшуурган ширэнгэнлд тогтмол нутаглаж хааяа Хар нуур, Булган, Ховд голын сав, Зэрэгийн хөндий,Шаргын говьд тархсан. Зэгсний гахайг улсын бүртгэлд агнадаггүй. Нутгийнхан хувьдаа агнуурын хугацаанд агнахыг зөвшөөрдөг.
"Монгол орны Улаан ном - Монгол Улсын Улаан номонд орсон зарим амьтад." цааш унших »

Баян-Өлгий аймгийн төв Өлгий хотоос урагш 45 км-т, Өлгийгөөс Ховд хот орох төв замын дагууд Толбо нуур оршино.  Энэ нуур нь зүүн өмнөөс баруун хойш сунаж байрлана.  Нуурын хотгор тектоник гаралтай, цэнгэг устай, мөстлөгийн гаралтай нуур - хамгийн урт 21,5 км, өргөн 6 км хүрч усны мандал нуурын зүүн урд 2089м бол баруун хойд хэсэг Түргэний голын хавьд 2079м байна.  Толбо нуур 1000-1500 метрийн харьцах өндөртэй хад асга бүхий нүцгэн уул нуруугаар хүрээлэгдэнэ.  Нуурын эргэн тойрны уулсад эртний мөстлөгийн ул мөр тод ажиглагддаг, одоо хир нь Хүнгүй нуруу, Хатуугийн уулс /3820 м/ зэрэг зарим уулын оргилд бага зэрэг үлдэгдэл мөс цас харагдана.  Толбо нуурт хэд хэдэн жижиг арал байдгаас хамгийн том нь усны мандлаас дөнгөж 4 м өндөр Гичгэний толгой юм.  Нуурын ус хуралдуулах сав газрын талбай 1980 хавт.дөр.км юм. Толбо нуур нь илүүдэл усаа Түргэн голоор Ховд голын баруун гарын цутгал Өмнө голд өгөх боловч хуурай гандуу үед нуурын түвшин доошлоход ширгэж гадагш урсгалгүй болдог байна.  Толбо нуурт хүмүүс амарч зугаалах, загасчилахаар ирэх дуртай байдаг.  Толбо нуурын эрэгт буудалж тухлах хэд хэдэн сайхан газрууд N48°35.547', E90°0.533 'бий.  Толбо нуурын эрэг дагуу шувуудын амьдралыг ажиглах гол газар нь нуурын адагт Түргэний гол гарч буй хэсэг N48°36.125', E89°56.610', Толбо нуурын Жижиг нуур N48°27.221', E90°11.951' юм.  Толбо нуурт усны нөмрөгт бүргэд Haliaeetus leucoryphus, идлэг шонхор Falco cherrug, Гангар хун Cygnus cygnus, Ангир, Тураг гогой буюу хар галуу зэрэг олон зүйл шувууд олноор ирж зусна. Нуур нь Алтайн сугас, монгол хадран зэрэг хэдэн зүйл загас элбэгтэй.  Нуурын урд үзүүрт Толбо сум N48°25.031', E90°17.341' оршино.  Толбо сум нь аймгийн төвөөс 76км, Жантекей, Шыбыр-Айгыр омгийн казахууд голчлон амьдарна.
"Толбо нуур - Толбо нуурын тулалдаан." цааш унших »

Арын сайхан Утай гэж олноо алдаршсан Балданбэрээвэн хийдийг өвөр Монголын мөргөлчид зорин ирж мөргөдөг байжээ. Сэцэнхан аймгийн Хөвчийн жонон вангийн хошуу Хэнтийн нурууны Дэлгэрхаан уулын салбар Мөнх-Өлзийт уулын энгэрт, Бат нуурын хойд талд байгалийн узэсгэлэнт сайхан газар 1777 онд Богдын долоон цоржийн нэг Цэвээндорж номонхан Шар сүм, Цагаан сүмийг байгуулснаар Балданбэрээвэн хийдийн суурь тавигдсан гэж үздэг бөгөөд 1813 онд Их Цогчин дуганыг байгуулсан байна. Тус хийд нь цагтаа 8000 ламтай Монголын зүүн талын жигүүрийн шашин номын зонхилох төв байжээ. Бэрээвэн хийдийг нурааж устгахаас өмнө Тэгчилэн, Намжил, Чойнхор, Тойсон гэсэн дөрвөн аймагтай, Ёог, Дашнайчин дацан, Майдар, Аюуш, Цамба, Лхам бурхадын сүм, Номон ханы хашаа, Лаврин сүм, цорж ламын хашаа, жас, сангууд бүхий зүйлээс бүрдэж байв. Харин одоо хийдийн дугануудын суурь үлдсэн. Зарим дуганыг яг тэр суурин дээр нь сэргээсэн. Гол цогчин дуганын барилга үлдсэнийг сэргээж эхэлснээ зогсоосон байна. Эргэн тойрон дахь уулс дээрх шүтээний сүм доторх бурхадын зураг үлдсэн байна. Бэрээвэн хийд их хөвч тайга бүхий уулын энгэрт байрласан учир барилгууд нь чулуу, мод голлосон хийцтэй бөгөөд хад чулуунд наалдуулан авируулан босгосон Майдар бурханы сүм байсны дээд талын элгэн хаданд гэлэн Дамбил-бран жабал гэгч соёмбо тэмдэг сийлсэн нь өнөө хүртэл хадгалагдан үлджээ.
"Балданбэрээвэн хийд - Ар Халхын Утай Гүнбэн." цааш унших »

Аяллын цаг нэвтрүүлэгийн Сүхбаатарын Онгон сум, Шартын хүн чулуу, Хөргийн хөндий, Бударын чулуугаар аялж, бэлтгэсэн нэврүүлэгийн бичлэгийг дор оруулав.

Бичигтийн шахаа: Энэ газар нь одоогийн Дарьганга сумын төвөөс зүүн хойш 40 гаруй км зайд бий. Зүүн талаасаа огт мэдэгдэхгүй цэлийсэн тал үргэлжилж байгаад гэнэт доош цөмрөх мэт эгц буусан замаар зуугаад метрийн өндөртэй, 90 градусын эгц налуутай, 1 км хэртэй урт үргэлжилсэн хадан хясаа байдаг. Буу зэвсэг ховор байсан эрт үед хүмүүс энэ сонирхолтой хясааг ашиглан, ан гөрөөний ажилд зээр гөрөөсийг сууриар нь шахаж оруулан агнадаг байжээ. Ийм учраас"Шахаа" нэрийг олсон байна гэсэн домогтой. Бичигтийн гэж тодотгон нэрлэсний хувьд уг хадан хясааны эгц энгэрүүдээр их хэмжээний бичгийн дурсгал үлдсэнээс "Амьтныг ингэж үүрээр нь сүйтгэж болохгүй" гэсэн харууслын бичээс байсан гэсэн домог байдаг.

Хөргийн хөндий: "Бичигтийн шахаа" -наас баруун доогуур 2 км зайтай, урдаас хойш чиглэсэн их хөндийг ийнхүү нэрлэдэг. Энд долоон хүн чулуу байдаг ба хүн чулуунуудын домог "Бичигтийн шахаа" -тай холбоотой. Тухайлбал эрт дээр үед энэ нутагт эмэгтэйчүүдийг хайр сэтгэлгүй эрчүүдэд богтлон өгөх ёс ноёрхож байжээ. Дээрх хөшөөнүүд тэр үед богтолгоонд өртсөн зарим эмэгтэйчүүдийн эмгэнэлтэй явдалд зориулагдсан юм гэсэн домог байдаг. Учир нь шийдэмгий зоригтой зарим эмэгтэйчүүд энэ хясаан дээрээс нисэж үхдэг байжээ. GPS солибцол: N 45° 33.165', E114°13.970'

Бударын чулууны өвгөн хурал:  Бударын чулууны Өвгөн хурлын ус гэдэг газарт Сүхбаатар аймгийн Онгон сумын 3-р багт Бударын заставын дэргэд Онгон сумын төвөөс баруун урд зүгт 60 км-т байна. 4 ш дөрвөлжин чулуун суурь үлдсэн. Уг туурийн ард хийдийн гол шүтээн, баруун талд Гомбо, зүүн талд Лхам Бурханы 2 хад байна. Энэ хийд Бударын чулуунд байсан учир Сүмтэй Бударын чулуу гэж нэрлэдэг.

Бударын чулуу: Монгол Улсын болон БНХАУ-ын хил дээр орших байгалийн чулуун арал алсаас эртний хот суурин мэт харагддаг. Байгаль өөрөө урласан энэ чулуун хотын хад чулуу бүхэн өвөрмөц гэнэн урлалыг санагдуулах бөгөөд түүх соёлын эртний дурсгалыг хадгална. Монгол нутагт хүн амьдарч байсан ул мөрийг илтгэх эртний сүг зураг, түүнээс хойших үийн түүхтэй холбогдох бичээс нэн арвин. Мөн түүнчлэн чулуун аквариум, чулуун агуй, чулуун уран барилгуудыг үзэж болдог.

Төв аймгийн Дэлгэрхангай сумын нутагт XҮII зууны эхэн хагасын монголын уран зохиолын чухал дурсгалд тооцогддог нэгэн дурсгалт газар бий. Эл дурсгалыг нутгийн иргэд нь Дуутын хар чулуу гэж нэрлэдэг бөгөөд их, бага хадны шүлгийг Цогт хунтайж 1621 оны намар ан хийж яваад авга эгчийгээ санан бичсэн гэж түүхэнд тэмдэглэгдэн үлджээ. Дээрх шүлгийг зохиогдсоноос нь хойш дөрвөн жилийн дараа Цогт тайжийн шадар нөхөд болох Гүен баатар, Дайчин хиа хоёр нь тэр хаднаа сийлбэрлэн үлдээсэн түүхтэй. Хадны бичээсийн эхэнд "Цагаан тахиа жилийн /1621/ намрын эхэн сарын хорин нэгнээ Цогт тайж Хангай ханы Цэцэрлэгийн хойд ууланд авлан Хуягт халтараа унаад өндөр дээр гарч байхдаа зүүн зүгт харан сэтгэл машид уярч халуут /халуун хайрт эгч/ авга эгч юугээ санаж ийн өгүүлээд уйллаа" хэмээн сийлсэн байдаг аж. Түүнчлэн Онигудын нутаг буюу тэр үед Онон, Хэрлэн хавиар нутаглаж байсан хайрт эгчээ санахын ялдамд орчлонгийн жам ёсыг шүүн тунгаасан сэтгэлийн илэрхийлэл нь бичигдсэн хэмээн эрдэмтэн судлаачид үздэг аж. Цогтын хадны бичиг нь долоон бадаг, 28 мөрөөс бүтсэн байдаг юм байна. Цогт тайж 1624 оны намар ан хийж яваад авга эгчийгээ санан бичсэн гэж түүхэнд тэмдэглэгдэн үлджээ. Дэлгэрхангай сумын төвөөс урагш  20-иод километр зайд орших Тарамцагийн уулсын шувтарга Хутаг хэмээх уулын өвөрт "Дуут" хад оршино. Яагаад дуут хад гэж нэрлэсэн бэ?    гэхээр хадыг цохиход  ширмэн тогоо шиг дуу авиа гардаг байна. Мөн гаднаа хар боловч дотроос нь цагаан саарал өнгө гарч ирдэг байгалийн нэгэн гайхамшигт тогтоц юм. Тиймээс Халхын тайж Цогтын бичээс нь хар самбар дээр цагаан шохойгоор бичсэн юм шиг тод харагддаг юм. Энэхүү бичээс нь хоёр хадан дээр бичигдсэн байдгийг та бүхэнд хүргэж байна.
"Цогт хунтайжийн Дуутын хадны бичээс." цааш унших »

Энэ зун аяллаар явж байхдаа нэгэн сонирхолтой, шүтлэг бүхий мод үзсэн. Энэ нь " Бөх мод" энэ модонд хүүтэй хүн очиж мөргөвөл хүү нь сайн бөх болдог юм гэнэ лээ. Энэ модонд мөн бөхчүүд ч ирж мөргөдөг юм гэнэ. Архангай аймгийн Булган сумын нутаг Хөл Саяын даваа уруудааад Урд Тамирын голын хөндийд голын сайран дотор Бөх мод байна. Нутгийнханы дотор нэгэн домог яриа байдаг: Архангай аймгийн Булган сум нь Баянхонгор аймгийн Эрдэнэцогт сумтай хил залгаа. Энэ хоёр сумын зааг нутагт Бөх мод оршино, яг бөх шиг хэлбэртэй мод. Хүмүүс энэ мод хоёр сумын аль тал руу унах нь уу, тэр сумаас бөх төрнө гэж ярина. Нөгөө мод байгалийн жам ёсоороо өвгөрч унахдаа Булган сумын нутаг руу уначихаж. Ингээд л Булганыхан бөх гарна, бөх төрнө гэж их билэгшээжээ. Эндээс эхтэй юү...Булган сумаас Ойдов начин /1945 он/,  МУ-ын арслан Д.Мөнх-Эрдэнэ, улсын заан Д.Рагчаа, улсын харцага М.Батжаргал, түүний дүү аймгийн арслан М.Бат-Отгон, аймгийн арслан Рэнцэндаваа  гээд сайн бөхүүд гарч иржээ. Энэ модыг нутгийнхан ихэд шүтдэг юм билээ.
"Бөх мод - шүтэж, мөргөвөл бөх төрдөг л гэнэ." цааш унших »

Уг кинонд Хубилай хаан гэж хэн байв? Тэрээр ямар улс төрийн бодлого явуулж байв. Хэрхэн Их Монгол Улсын хаан ширээнд заларч Их хаан болсон тухай баримтуудыг өгүүлэх болно.     Хубилай хааны тухай. Монголын эзэнт гүрний 4 дэхь их хаан, Юан гүрнийг үндэслэгч Хубилай (1215-1294) нь Чингис хааны ач хүү, Толуйн хүү билээ.  1215 оны хөхөгчин гахай жил төрж 1260 оны цагаан бичин жил хаан ширээнд суусан ба 1294 хөх морин жил таалал төгссөн. Тэрээр Мөнхийн дүү бөгөөд 79 насалсан аж. 1225 оны өвөл Хорезм улсаас буцаж явсан Чингис хаантай ач хүү Мөнх, Хубилай нар ангийнхаа олзтой тааралдаж мялаалгажээ. Энэ бол өхөөрдөм бяцхан Хубилай хүүгийн түүхэнд үлдсэн бага насны дүр зураг юм. Хатан эх Сорхагтни бэхи нь хятад номын хүмүүсээр хүмүүжүүлсэн бөгөөд үүнтэй холбоотойгоор тэр өөрөө хан үндэстэний уламжлалыг суралцсан байна. Гэхдээ тэрээр хожим нь ханз үсэг сурахыг хүсээгүй нь учиртай билээ. Өгөөдэйн үед Тулуйханд өмч болгон өгсөн хойд хятадын мужууд Хубилайн мэдэлд байв. Залуу хаанхүү харьяат ард түмнээ засаглан удирдахад анхаараагүйгээс тэр нутгаас ард түмэн нь дайжиж эхэлжээ. Үүнд сандарсан Хубилай газар дээр ирж хятад түшмэдүүдээр байдлыг товхинуулсанаар хүнд байдлаас эргээд гарав. Энэ үеэс суурин иргэдийн удирдан зохион байгуулах авьяасыг хүндлэх болсон байна. Бэрх, Батын хүү Сартаг хоёр Мөнхийг хаанаар сонгох хуралдайн үед Хубилайд зохицуулах ажлыг хариуцуулсан байна. 1251 онд ах Мөнх нь их хаан болж Хубилай төв хятадын мужын захирагч болжээ. Энэ удаа тэрээр өөрийн эзэмшил нутгаа удирдах тал дээр нилээд туршлагажиж, амжилт гаргасан аж. Өмнөд Сүн улсыг эзлэх дайны үед нэгэн газрыг эзлэх нь стратегийн хувьд чухал байв. Тэр бол Юннаньд орших Дали төвтэй Наньчаогийн Бай улс байв. Шан угсааны гэгддэг тэдгээр эрэлхэг ард түмнийг өмнө нь хятадын хүчирхэг Тан гүрэн буулгах гээд чадаагүй байжээ. Сүбээдэйн хүү Урианхадай, Хубилай хоёр 1253 онд Далийг эзэлжээ. Хубилай эртний хятад жанжны ганц ч хүний амь үрэлгүй цайз эзэлсэн түүх сонсоод зөвхөн монголын элч нарыг хөнөөсөн түшмэдийг хороов. Үүний дараа ойр хавийн овгуудыг дайлж Түвдийг эрхшээжээ. Одоо Сүнчүүд баруун, хойд, баруун өмнөөсөө монголчуудад бүслэгдэх боломж бүрдэв. 1255 онд их хуралдайгаар гарсан шийдвэрийн дагуу Хубилай хятадыг дайлах ёстой байв. Үүнд Хубилай идэвхтэй яваагүй байна. Мөн түүнийг хятад түшмэдүүдийнхээ үгэнд хэт орж, эзэнт гүрний үйл хэргээс ангид байх боллоо гэсэн яриа Их хааны сонорт хүрчээ. Мөнх хилэгнээд хятад түшмэдийг баривчилаж Хубилайг Хархорумд дууджээ. Хубилай сайдынхаа зөвлөснөөр эхлээд хатнаа бэлгийн хамт хаан ахад золгуулаад өөрөө араас нь очив. Мөнх хаанд сөгдөж их монгол улсаас урвах ямарваа хар санаа байхгүйгээ ярив. Ийнхүү Мөнх дүүгээ уучилаж, ах дүү хоёрын халуун дотно яриа өрнөлөө.
"Хубилай хаан." цааш унших »

Чингис хаан буюу  Тэмүүжин (1162 он - 1227 он) нь Монгол улсын тулгар төрийг үндэслэгч, дэлхийн хамгийн том эх газрын гүрэн болох Их Монголын Эзэнт Гүрнийг үндэслэгч, гарамгай удирдагч, цэргийн суут жанжин байжээ. Тэрээр 1206 онд бүх монгол аймгуудыг нэгтгэж, Их Монгол Улсыг байгуулан, Чингис хаан хэмээн өргөмжлөгдсөн. 1209 онд Тангад улсыг, 1211 онд Уйгур,  Харлагууд улсыг, 1211-1216 онд Алтан улсыг, 1218 онд Хар Хитан улсыг, 1219-1225 онд Хорезм улсыг дайлж дагаар оруулжээ. 1226-1227 онд Монголоос урван тэрсэлсэн Тангад улсыг өөрийн биеэр дайлж яваад нас баржээ. Түүний оршуулагдсан газар нь одоо хүртэл олдоогүй болно. Чингисийн үр удам өнөөгийн Хятад, Солонгос, Кавказ, Төв Азийн орнууд, мөн өнөөгийн Орос, зүүн Европ, Ойрхи Дорнодын зарим хэсгүүдийг эзэлсэн буюу түшмэг улсуудаа болгосон ажээ.

 

17- р зууны 2-р хагасаас 18-р зууны хориод оны Монгол улсын түүхэнд чухал холбогдох нөлөө бүхий түүхэн зүтгэлтний нэг нь олны дунд өндөр гэгээн хэмээн өргөмжлөгдсөн Монголын их соён гийгүүлэгч, шашин төрийн гарамгай зүтгэлтэн Анхдугаар Богд Жавзандамба хутагт Гомбодоржийн Занабазар билээ.

Занабазар их богд эзэн Чингис хааны алтан ургийн хаад Батмөнх даян хааны хүү Гэрсэнз жалайр хунтайж, Онох Үйзэн, Абутай сайн хаан, Эрэхий Мэргэн, түүний Очирбат Түшээт хан Гомбодоржийн хүү болон 1635 оны насан төгөлдөр хөхөгчин гахай жилийн 9 сарын 25 ны өдөр тэр үеийн Түшээт ханы нутаг / Одоогийн Өвөрхангай аймаг / Есөн Зүйл хэмээх газар мэндэлжээ.

1640 онд Далай лам , Банчин Богдоос Жавзундарнатын хувилгаанаар тодруулан Занабазарыг 5 настай байхад нь анхдугаар Богд Жавзандамба хутагтын ширээнд залж Халх Монголын шарын шашны тэргүүнд өргөмжилжээ.

Тэрээр бага наснаасаа бурханы Шашны тунгаамал шижир алт мэт шарын шашны судар хийгээд тарнийн сургаал, номлол, зан үйлд суралцаж улмаар 1649 онд Цастын орныг зорин Банчин Чойжилжанцан Богдод бараалхан шавь орж шашны таван их ухааныг заалган иш онолын эрдмийг төгс эзэмшээд эх нутагтаа буцан ирж номын хүрээ хийд, сургуулийг олноор байгуулсан.

Бараг ерэн насыг насласан Өндөр гэгээн Занабазар амьдралынхаа сүүлийн гучин жилийг Манжид тэр тусмаа Энх-Амгалан хааны ордонд өнгөрүүлсэн.  Занабазар 1723 онд Бээжингийн Шар Сүмд нас баржээ.

Ховд аймгийн Булган, Үенч сумын зааг нутагт Жаргалан уулын орой дээр нэгэн сүрлэг чулуун байгууламж бий.  Нутгийнхан эл байгууламжийг Харуул овоо гэж нэрлэнэ. Уг байгууламжийн өндөр нь 10 гаруй метр, овооны суурийн диаметр нь 7 метр орчим юм. Харуул овоо гэсэн нэрнээс нь аваад үзэхэд энэхүү овоо нь нутгийн хил хязгаарын тэмдэг эсвэл ямар нэгэн дохиог тэмдэгийг дамжуулах, мөн ямар нэгэн зүйлд тэмдэг болгон байгуулсан байж болох талтай гэж үздэг. Судлаачид уг байгууламжийг XVII-XVIII зууны үед хамааруулан авч үздэг. Монгол Алтайн нуруунд иймэрхүү бие биеэ харсан чулуун байгууламж 3 бий гэдэг. Эдгээрийн 2 нь Хятадын нутагт, 1 Монголд байдаг. Харуул овоо нь гурван үе бөгөөд доогуураа өргөн цүлхгэр, дээшээ нэгэн жигд нарийсч цамхаг хэлбэрийг бий болгосон байна. Овоог хар саарал өнгийн занарлаг чулууг хавтгайгаар нь өрж дунд нь модон шургаагаар бэхэлгээ зангидаж хийсэн болох нь овооноос цухуйсан моднуудаас харагддаг. Харуул овоо ямар нэгэн тайлга тахилын байгууламж биш юм.
"Харуул овоо - Ховд аймгийн Үенч сум." цааш унших »